Խմբագրական

Մերօրյա Հայաստանի բոլոր ասպարեզներում (առօրյա կյանքից՝ մինչև իշխանական դաշտ) գերիշխող մտայնությունը կարելի է ձևակերպել «ուժեղի մոտ թույլն է մեղավոր» արատավոր սկզբունքով: Փաստ, որի առումով Հայաստանը շատ չի տարբերվում ողջ աշխարհից: Բազմաթիվ անգամներ կարող ենք լսել այնպիսի արտահայտություններ, ինչպիսիք են՝ «կարեցել ա՝ արել ա», «արել ա՝ հալալ ա», «բաշարել ա, արել ա», «կարայի՞ր՝ դու անեիր», և այլն: Նման տրամաբանության ողբերգությունն այն է, որ իսպառ հանվում է հարցը, թե այդ «անողը»  ԻՆՉՊԵ՞Ս է հասել իր այդ կարգավիճակին (ինչի՞ կամ ու՞մ հաշվին, ի՞նչ եղանակներով, և այլն): Բայց չէ՞ որ ԱՄԵՆ ԻՆՉ ունի իր կայացման պատմությունը, այսինքն՝ ամեն ինչ պատմական է. ժամանակն ամենուր է: Այս իմաստով, ուժեղի («բաշարող, անողի») գերիշխանությունը հաստատվում է պատմության և, հետևաբար, կենդանի հիշողության չեզոքացման հաշվին, այն հաստատվում է որպես մի բան, որը չունի պատմություն և հանդես գալիս որպես «անժամանակ», «անդր-պատմական», «բնական», «նորմալ», «ընդունված» ու հետևաբար՝ «բարոյական» ու «ճիշտ»:
Արվեստաբանությունը, ինչպես գիտության ցանկացած բնագավառ, կյանքի մասն է: Արվեստաբանությունն անհնար է բաժանել կյանքից, որտեղ ապրում, մտածում, զգում, գործում են արվեստաբանները: Հետևաբար, արվեստաբանությունը՝ որպես գործունեություն չի կարող իր մեջ չկրել սեփական համատեքստը, հետևաբար, այն կարող է նաև իր մեջ հայտնաբերել իր սեփական համատեքստի արատներն ու ակտիվորեն պայքարել դրանց դեմ, այդ կերպ՝ այն կպայքարի նաև դրանց դեմ կյանքում, քանզի ինչպես ասում է Հերման Հեսսեի հերոսը. «Ոչինչ ներսում չէ, ոչինչ դրսում չէ, որովհետև  այն, ինչ ներսում է, միաժամանակ նաև դրսում է»: Մյուս կողմից, արվեստաբանությունը՝ որպես արվեստի պատմություն, իր առաջնահերթ խնդիրն ունի պատմության և, հետևաբար, հիշողության վերակենդանացումը, այն՝ մնեմոնիական պրակտիկա է: Եվ այնպիսի արատավոր իրավիճակում, որը, ինչպես նշեցինք, հնարավոր է դառնում պատմականության՝ որպես կայացման պրոցեսի չեզոքացման հաշվին, արվեստի պատմական ուսումնասիրությունները հատուկ հրատապություն են ձեռք բերում:
«Արվեստի պատմական ուսումնասիրություններ» ասելով նկատի ունենք այնպիսիք, որոնք վերաբերում են այն թելերին, որոնցով ներկան ու դրանում
արժեք համարվող սկզբունքները կապված են անցյալին: Այս առումով, խոսքը հիմնականում նորագույն պատմության մասին է: Իսկ մեր նորագույն պատմությունը խորհրդային անցյալն է, որի պատմական ուսումնասիրությունները ուղղակի ողբերգական վիճակում են Հայաստանում, նշենք միայն այն, որ մինչ օրս Խորհրդային Հայաստանի հետխորհրդային պատմություն դեռ գոյություն չունի: Այստեղ, հարկ է նշել, որ մոռացությունը կամ կենդանի հիշողության չեզոքացումը, տեղի է ունենում երկու ձևով. ոչ միայն փորձելով ջնջել անցյալը, այլ, և որն ավելի վատ է, անցյալի առասպելականացմամբ՝ այն ներկայացնելով որպես կեղծ-ուտոպիական «հին ու բարի օրեր» (այս ռազմավարության վրա է հիմնված, օրինակ՝ «Գրանդ Քենդի» ընկերության գովազդային արշավը): Այսինքն՝ մի կողմից միտում կա առհասարակ ջնջելու խորհրդային անցյալը՝ որպես հին ու դաժան մի բեռ, մյուս կողմից, այն կարոտախտով իդեալականացնելու: Թե՛ առաջինը, թե՛ երկրորդը կործանարար մոռացության ձևեր են, որոնք հնարավորություն չեն տալիս անցյալը վերածելու պամության. ահա թե ինչու անցյալի մասին գիտելիքը վերանայման կարիք ունի.

1. Ռևիզոր կամ Revisor բառն ինքը նշանակում է վերա-նայող: Ստուգաբանորեն, այն ծագում է լատիներեն revisere բառից, որը նշանակում է նայել նորից: Կրկին նայելու այս ռազմավարությունը պատմական առումով կանխադրում է երկու ներիմաստ: Առաջին՝ հայացքի օբյեկտ, որին կարիք կա անդրադառնալու, բայց որը կայանում է որպես այդպիսին (այսինքն՝ որպես վերանայվող օբյեկտ) ներկայից նետված այդ նույն հայացքում: Երկրորդ՝ տեղ, դիրք կամ տես-անկյուն, որից նետվում է վերա-նայող հայացքն ու ապահովում դրա «վերանայողական» բնույթը:

2. Պահպանելով վերանայող բառի լատինական տարբերակը (ռևիզոր), այն կոնկրետ հետխորհրդահայ համատեքստում ձեռք է բերում զանցառական ներիմաստ՝ հղելով խորհրդային չինովնիկական հռետորությանը, հղում, որը գիտակցված է: Ակամա հակակրանքն ու դիմադրությունը, որը այս բառը հարուցում է իր այդ ներիմաստի պատճառով, մատնում է այդ նույն խորհրդային համատեքստի հետ ունեցած անհարմարությունը, որը գրգռվելով՝ դրսևորվում է հակակրանքի տեսքով, ինչը, ըստ Յուլիա Քրիստևայի, «անդառնալիորեն կորած «օբյեկտի» հանդեպ ողբի բռնությունն է», ինչը «կոտրում է այն պատը, որը շարել է ինքնաճնշումը», և ինչը «իմ Ես-ը տանում է դեպի այն ստոր սահմանները, որոնցից Ես-ը հեռացել է՝ իր գոյությունը վերգտնելու համար», այն՝ «մահվանից հետո (իմ Ես-ի) համբարձումն է»:  

3. Ռևիզոր բառի մյուս զանցառական ներիմաստը, որը անքակտելիորեն կապված է կետ 2-ում նշվածի հետ, վերաբերում է Նիկոլայ Գոգոլի համանուն պիեսին: Պիեսում ռևիզորի կերպարը, ըստ էության, բացակայում է, այն գոյություն չունի որպես «գործող անձ» այնպես, ինչպես հիմա իրականում գոյություն չունի Խորհրդային Միությունը: Բայց պիեսում ռևիզորն ունի բացակա-ներկայություն, նա ապրում էր մետա-կյանք՝ հերոսների մտքում, որպես ուրվական, որը կախված սեփական պարտականությունների մեջ հերոսի թերացումներից, հանդես էր գալիս՝ սահմռկելիի, պղտոր խղճից ծագած վախի, արդարության ներքին ձայնի ուրվականային կերպարում: Ռևիզորը, եթե վերձևակերպելու լինենք Գորիլա աղջիկների կարգախոսը, արվեստաբանության համբարձված խիղճն է:

4. Բայց, բացի վարչա-բյուրոկրատական ներիմաստներից, վերանայումը կամ ռևիզիան Խորհրդային Միությունում հագեցած էր փիլիսոփայական-քաղաքական ներիմաստներով: Խորհրդային Միությունը որպես ռևիզիոնիստներ էր խարանում այն բոլոր մարքսիստներին, ովքեր «հակագիտական վերանայման են ենթարկում մարքսիզմ-լենինիզմի դրույթները»: Հատկանշական է, որ այս անգամ վերանայողի կերպարը սկսում է հանդես գալ որպես ուխտադրուժ (քանզի վերանայում է սրբացված դոգմաները), այդ կերպ պետական արդարության նույն կերպարը կարծես ճեղքվում է՝ բացահայտելով իր ինքնության «մութ կողմը»: Վերանայողի այս երկակի ու ամբիվալենտ «յանուսային» ինքնությունը (արդարության ձայն/ներքին թշնամի) բացահայտում է դրա ֆունկցիաների զանցառական ներուժը:

5. Բացի իր խորհրդային ներիմաստներից, «ռևիզիա» և/կամ «ռևիզիոնիզմ» տերմինները ունեն նույնքան ամբիվալենտ արևմտյան ներիմաստներ: Այն առաջին հերթին ունի պատմագիտական ներիմաստ և նշում է պատմական այն ուսումնասիրություններին, որոնք (նոր փաստերի, նոր տեղեկատվության լույսի ներքո) ձգտում են քննադատաբար վերանայել պատմական գիտություններում ընդունված նարատիվները: Այն վերաբերում է նաև արվեստի պատմության ուսումնաիրություններին. ռևիզիոնիստներ են անվանում այն արվեստաբաններին, ովքեր 1970-ականներից փորձեցին սոցիալական արվեստի պատմության տեսանկյունից վերանայել արևմտյան ֆորմալիստական արվեստաբանությունը, մասնավորապես, առաջարկելով ամերիկյան աբստրակտ էքսպրեսիոնիզմի սոցիալական պատմություն: Արվեստաբանական ռևիզիոնիզմը՝ Նոր արվեստի պատմության ճյուղերից է:

1. ռևիզորը, թեև կիսում է ռևիզիոնիստների հիմնական օրակարգը՝ վերանայումը, բայց իր «ուրվականային» գոյությամբ հավակնում է վերանայել նաև վերանայողներին, քանզի որպես արվեստի պատմության նյութ և արվեստաբանի դիտա-կետ ունի այնպիսի մարգինալացված համատեքստեր (ռուս-խորհրդային, խորհրդահայ, հետ-խորհրդային, նախա-կապիտալիստական, հայ-ազգայնական, և այլն), որոնց փորձառության հիման վրա ստացված գիտելիքը թույլ է տալիս վերանայելու արևմտյան արվեստի պատմության ու դրա պատմության դիսկուրսները: Այս տարբերությունը պահպանելու համար է, որ նախընտրել ենք ոչ թե ռեվիզիոնիստ և revisionist, այլ ռևիզոր և revisor, մի կողմից ավելի արխայիկ, մյուս կողմից, ոչ-արևմտյան համատեքստի վրա հղող տարբերակները:

---
Ներքևում առաջարկում ենք այն նպատակային կետերը, որոնք առանձնացրել էինք ռևիզորի ստեղծման ժամանակ ծավալված մեր քննարկումներում (համարակալումը չի արտացոլում նշված կետերի որակական հաջորդականությունը).

1. Հայաստանում գերիշխող արվեստաբանական իմացության վերանայումը որպես հրատապ խնդիր:

1. Քննադատական և վերլուծական վերանայումը պետք է ի կատար ածվի հիմնավոր կերպով:
2. Հիմնվելով արվեստաբանական մեթոդների վրա, որպեսզի արվեստաբանական տեքստը չվերածվի «սուրճի բաժակ նայելու» կամ «բաժակաճառի»:
3. Հիմնվելով արխիվային աշխատանքի արդյունքում հայթայթված և մոռացության մատնված փաստերի վրա. պատմությունը՝ որպես ներկայում «ինքնին ակնհայտ» դարձած սկզբունքները հարցադրելու զենք:
4. Հիմնվելով միջազգային, խորհրդային և տեղային արվեստաբանական փորձի վրա. միշտ կգտնվեն արվեստաբաններ, ինչպես նաև փիլիսոփաներ, պոետներ, գրողներ, արվեստագետներ, և այլն, որոնց գործերում կգտնենք մեր գաղափարների հիմնավորումը: Մենք միայնակ չենք. ողջ աշխարհի երբևէ ստեղծագործած մտավորականները մեր ընկերները և պաշտպանները կարող են լինել:

2. Արվեստաբանության մասին արվեստաբանական գիտելիքի խթանում՝ արվեստի պատմության պատմության մասին հոդվածների, թարգամանությունների միջոցով:
3. Անցյալի՝ հատկապես խորհրդային ժառանգության վերաարժեքավորում. հիշեցումը՝ որպես արվեստաբանական պրակտիկա: Խորհրդային [պաշտոնական] անցյալի հանդեպ ժխտողական վերաբերմունքը, որպես կանոն, պատճառ է արվեստաբանության մեջ նեղֆորմալիստական միտումների:
4. Փորձել իրականացնել արվեստաբանական գիտելիքի փոխանցելիություն՝ որպեսզի հետագա սերունդները չհայտնվեն «մաքուր տախտակի» առջև:
5. Գործի և կյանքի, այսինքն՝ մասնագիտականի և էթիկականի անքակտելի կապը ցույց տալը:
6. Երիտասարդ արվեստաբանների մոտ ստեղծել համերաշխության և միասնականության մթնոլորտ (միայնության, անպետքության, երկրորդականության զգացողությունները հաղթահարելու, ինչպես նաև միմյանցից սովորելու նպատակով), որը, բայց և այնպես, պետք է «շնչի» արդյունավետ տարակարծությամբ, այսինքն՝ հիմնավոր քննադատության առջև բացությամբ:
7. Այս «ամսագիրը» ոչ թե (կամ ոչ միայն) ներկայանալու տեղ է, այլ սովորելու հնարավորություն:

    

   ռևիզոր