|
|
 |
 |
 |
|
Թույլի ուժը. Կառլ Շնաազեի համաշխարհային արվեստի Վարդան Ազատյան I. Շնաազեն Արվեստն իբրև «ոգու հիերոգլիֆ» Կառլ Շնաազեի Կերպարվեստների պատմության մեջ եվրոպական քրիստոնեական Միջնադարի և դասական հունական արվեստի գոյակցության նժարը էականորեն թեքված է առաջինի կողմն ու դրանով իսկ՝ ավելի ռոմանտիկ-ազգայնական, կրոնապահպանողական և նույնիսկ ռասիստական մեկնաբանությունների կողմ: [2] Եթե Ֆրանց Քուգլերը, մեծ հաշվով, կարծում էր, Ինչպես ժամանակին նշել է Լիոնելո Վենտուրին. «Յուրաքանչյուր արվեստի գործում Շնաազեն ձգտում է գտնել դրա ոգեղեն սկզբունքը, և նման մեթոդը նա կոչում է ֆիզիոգնոմիական-պոետիկական՝ ի հակադրություն օպտիկական-պատկերայինի»: (Venturi, 1936, 214): Վենտուրիի այս տարանջատումը, ըստ էության, կոնտեքստուալիզմ/ֆորմալիզմ զատորոշման մեկ այլ տարբերակ է: Արվեստի պատմության մեջ այս «ոգեղեն սկզբունքի» լավագույն մարմնավորումը, Շնաազեի, ինչպես հետագայում Հանս Զեդլմայրի համար միջնադարյան արվեստն էր, մասնավորապես, գոթական ճարտարապետությունը: Իզուր չէ, որ իր յոթ հատորանոց արվեստի պատմության միայն հինգ հատորը Շնաազեն նվիրում է միջնադարյան արվեստին: Ահա թե ինքը Շնաազեն, ինչպես է պատկերացնում արվեստի պատմությունն ու արվեստբանության խնդիրը. Այսպիսով, յուրաքանչյուր ժամանակաշրջանի արվեստը, քննարկվող ազգային ոգու թե՛ ամենաամբողջական, թե՛ ամենահուսալի արտահայտությունն է, այնհիերոգլիֆի նման մի բան է, [...] որի մեջ ազգի գաղտնի էությունը հռչակում է ինքն իրենխտացված, ճիշտ է, առաջին հայացքից մութ, բայց ամբողջականորեն ու հստակ նրանց համար, ովքեր կարող են ընթերցել այս նշանները [...] այսպիսով արվեստի շարունակական պատմությունը տրամադրում է մարդկային ոգու պրոգրեսիվ էվոլուցիայի հանդիսանքը: (Տրված է՝ Gombrich, 1979, 34): Շնաազեի այս հեգելական մոտեցումը անգլիալեզու արվեստաբաններին ստիպել է գլխավորապես քննարկել Շնաազեի հեգելականությունը՝ արժանի ուշադրություն չդարձնելով նրա (ու նաև Հեգելի) աշխարհայացքի մյուս կարևոր կողմի՝ ռոմանտիկականության վրա: Շնաազեի ռոմանտիկականությունը հատկապես կարևոր է հաշվի առնել Հայաստանի ու Վրաստանի միջնադարյան արվեստների նրա քննարկումը վերլուծելիս, քանզի, ինչպես ցույց կտանք, այս մշակույթների նրա ընկալումը գրեթե ամբողջությամբ հիմնված է այդ մշակույթների մասին Յոհան Գոտֆրիդ Հերդերի (1776-1841) դատողությունների վրա: [5] |
 |
1. Սույն տեքստը իմ թեկնածուական աշխատանքի մասն է: Մի շարք արծարծվող թեմաներ ավելի խորությամբ և համակողմանիորեն դիտարկվում և ծավալվում են բուն աշխատության մեջ: Իմ շնորհակալությունն եմ հայտնում Վիգեն Ղազարյանին և Սերգեյ Ստեփանյանին՝ հատկապես գերմաներեն թարգմանությունների համար: Հատկապես շնորհակալ եմ իմ գործ/ընկերներ՝ Արփի Ադամյանին, Աննա Գալստյանին, Գարիկ Դավթյանին, Ցոլակ Թոփչյանին, Ծովինար Ռոստոմյանին, Գոհար Վարդանյանին ու բազմաթիվ այլ ընկերներին, որոնց ուղղակի կամ անուղղակի աջակցությունը, ինձ մշտապես հետ է պահել արծարծվող խնդիրների բնույթից բխող հուսահատություններից: 2. Արվեստի պատմության և Հեգելի փոխհարաբերության մասին քննարկումների համատեքստում, 1980-ականներից ի վեր, էապես խթանվել են Շնաազեի արվեստաբանության շուրջ քննարկումները: (Podro, 1982, 31-42): Այսօր Շնաազեի արվեստաբանությունը ներքաշվել է նաև արվեստի աշխարհագրության շուրջ բանավեճերի ոլորտ. նա արդարացիորեն դիտարկվում է որպես արվեստի աշխարհագրության հիմնադիրներից մեկը: (Kaufmann, 2004, 50-51): Բայց համաշխարհային արվեստի պատմագրության տեսանկյունից Շնաազեի մասին արժեքավոր քննարկումներն ի վերջո դեռ սակավ են ու, ըստ էության, հպանցիկ: (Schwarzer, 1995, 26-27, Nelson, 1996, 6-7): Շնաազեի մասին ավելի ընդհանուր բնույթի տեղեկատվության համար տե՛ս (Kultermann, 1993, 93-94): Գոթական ճարտարապետության մասին Շնաազեի հայացքների քննարկման համար տե՛ս (Frankl, 1960, 544-553): Շնաազեի՝ առաջին հերթին որպես հեգելական արվեստաբանի վերահառնեցման այս գործընթացը, գաղափարաբանական առումով, էապես խթանվել է արվեստաբանության հեգելական ավանդույթի դեմ Էռնստ Գոմբրիխի հարձակումից, որտեղ վերջինս խարանում է նաև Շնաազեին: (Gombrich, 1979, 34): 3.Միթչել Շվարցերն իր հերթին նկատում է, որ Քուգլերից ավելի ուղղադավան հեգելական լինելով, Շնաազեն իր արվեստի պատմության մեջ չէր մտցրել այն ժողովուրդների արվեստը, որոնք չեն նպաստել աշխարհի համընդհանուր իմաստի պատմական զարգացմանը: (Schwarzer, 1995, 26): 4. Շնաազեի մասին Փաուլ Ֆրանկլի քննարկումը օգտակար է նրանով, որ ցույց է տալիս, թե գերմանական արվեստաբանության հետագա զարգացման ընթացքում, ինչպես է հնարավոր հայտնաբերել Շնաազեի ներդրումները՝ Գոտֆրիդ Զեմպերից և Յակոբ Բուրքհարդտից, մինչև Ալոիզ Ռիգլ և Ավգուստ Շմարզոֆ: 5. Հայաստանի միջնադարյան արվեստի տեսանկյունից Շնաազեի տեքստի միակ քննարկումը առաջարկում է Քրիստինա Մարանչին՝ Ստրժիգովսկու մասին իր մենագրության մեջ: (Maranci, 2001, 30-37): Մարանչին, ըստ էության, չի անդրադառնում Շնաազեի և 18-րդ դարի երկրորդ կեսի Գերմանիայում սկիզբ առած փիլիսոփայական և բանասիրական ռոմանտիզմի փոխհարաբերության խնդրին: Շնաազեի մասին Մարանչիի քննարկումը, ըստ էության, մնում է Հայաստանի միջնադարյան ճարտարապետության մասին արվեստաբանական մոտեցումների դիտարկման շրջանակում: Շնաազեին գլխավորապես Հեգելի փիլիսոփայության (ինչը Կիթ Մոքսիի դիպուկ բնորոշմամբ արդեն վերածվել է արվեստաբանության «հեգելական անգիտակցականի» (Moxey, 2001, 8-41)) հետ կապելու միտումի համար, էական խթան է հանդիսացել Փոդրոյի կարևոր աշխատությունը, որտեղ հեղինակը խիստ թռուցիկ նշում է նաև Շնաազեի արվեստաբանական օրակարգի ռոմանտիկական հենքի մասին: |